Volkskrant, 13 juni 2008

Dat zei ik toch!

Een jaar of tien geleden waaide het fenomeen pubquiz over vanuit Engeland. Intussen bloeien ook in Nederland de ondernemingen die vragenspelletjes in cafés organiseren. Leuk voor iedereen: het café trekt meer klanten, de klanten hebben een gezellige avond. ‘Tel uit je winst.' Door Wouter Keuning

‘Wat kenmerkte de strijdlustige krijgers die we amazones noemen?' Druk en gedempt gesmoes aan alle tafels volgt op de vraag die de barvrouw van café Lust in de Amsterdamse Pijp zojuist heeft gesteld.
Een aantal vragen en evenveel koortsachtige overleggen later is de eerste ronde van de wekelijkse pubquiz in Lust voorbij en volgen de goede antwoorden. Bij elk antwoord stijgt onherroepelijk gejuich op van een of meer van de tafels. ‘Dat zei ik toch', klinkt het aan een enkele tafel soms verwijtend.
‘De Amazones waren allemaal vrouwen', leest de barvrouw van haar papiertje voor. ‘En ze hadden maar een borst', schreeuwen de leden van het team in de hoek in koor. Dat ook teams die alleen het vrouw-zijn van de amazones noemden een punt krijgen, keuren zij met een luid boegeroep af.
Een jaar of tien geleden waaide de pubquiz over uit Groot-Brittannië«, zegt Sander Michelsen. Hij is speler van het eerste uur en maakte en presenteerde al in 1999 de eerste quiz zelf. ‘Een vriend met een Ierse sports bar in Rotterdam vroeg mij iets te regelen voor de avonden dat er geen sport op televisie was. Op die avonden had hij nauwelijks klandizie.'
Naar Engels voorbeeld begon Michelsen met de pubquiz. ‘Het verschil met Engeland is dat mensen in Nederland echt speciaal voor de quiz naar de kroeg komen. Wij hebben niet dezelfde pubcultuur als de Engelsen. Daar gaan ze naar de kroeg voor een biertje en de gezelligheid en is zo'n quiz iets wat ze erbij doen, als ze daar zin in hebben.'En: ‘In Engeland wordt vaak om geld gespeeld. In Nederland win je een boek of de drankrekening van die avond.'
Michelsen weet waar hij het over heeft. Al snel na de eerste quiz in de kroeg van zijn Rotterdamse vriend in 1999, volgde er een in een kroeg in Oud-Beijerland. Toen hij en zijn vriendin samen ook een derde café op dinsdagavond tot de nok toe gevuld kregen door er een pubquiz te organiseren en te presenteren, begon het Michelsen en zijn vriendin te dagen: ‘Hier moeten we werk van maken, zeiden we tegen elkaar.'
In 2002 zegde de Rotterdammer zijn baan op en richtte hij Spacejunk op. Het bedrijf maakt en verkoopt pubquizzen. ‘We maken de vragen, de antwoordkaarten, we bedrukken T-shirts voor teams, we kunnen prijzen leveren en op onze website houden we de landelijke competitie tussen alle bij ons aangesloten kroegen bij', aldus Michelsen. Inmiddels heeft hij Heineken binnengehaald als sponsor. De bierbrouwer koppelde de quizzen aan zijn Ierse biermerk Murphy's, en zo ontstond Murphy's quiznight.
Van af en toe een leuk quizje in elkaar draaien voor een bevriende kroegeigenaar is allang geen sprake meer. Samen met zijn vrouw en een vaste medewerker verkoopt Michelsen de pubquiz wekelijks aan zo'n 120 kroegen in Nederland, elf in Duitsland en inmiddels in Amerika zelfs aan een aantal ketens van Ierse pubs. Zijn database, die inmiddels 700 duizend vragen omvat en dagelijks door eigen input groeit, blijkt goud geld waard te zijn.
Voor de wekelijkse afname van de vragen betalen de kroegen Spacejunk 47,50 euro per keer, en per locatie betaalt Heineken Spacejunk een vast bedrag per jaar. Hoeveel dat is, willen beide partijen niet kwijt, maar Michelsen zegt dat zijn jaarlijkse omzet nu al rond de 1 miljoen euro ligt. In Nederland is het bedrijf in zijn branche daarmee veruit de grootste. Nog dit jaar moet het klantenbestand groeien tot tweehonderd cafés, en de verwachting is dat met twee of drie man extra personeel binnen twee jaar vierhonderd cafés in Nederland bereikt kunnen worden.
Dat steeds meer kroegen een pubquiz willen, is niet verwonderlijk. Deelnemers betalen bijna overal rond de 2 euro per persoon om mee te doen. Al vanaf ongeveer 25 deelnemers heeft de kroegeigenaar de kosten van de aankoop van de quiz er dus al uit. En de ervaring leert dat op een gemiddelde quizavond makkelijk vijftig man afkomen.
Michelsen berekende in de afgelopen jaren dat de gemiddelde deelnemer 14 euro uitgeeft aan drank tijdens de kennisquizzen. ‘Vijftig maal 14 euro op een avond dat je kroeg normaal bijna helemaal leeg is. Tel uit je winst.'
René, de eigenaar van Café Wilhelmina aan het Amsterdamse J.J. Cremerplein, kent de financiële voordelen van de quizzen intussen ook. Zeven jaar geleden begon een vriend in zijn kroeg voor de grap met het maken en presenteren van een muziekquiz. Inmiddels zijn de quizavonden een belangrijke bron van inkomsten. ‘Door de locatie van de kroeg zit het hier van zichzelf niet snel vol', zegt de eigenaar. ‘Daarom verhuur ik de kroeg voor feesten en partijen en organiseer ik muziek- en kennisquizzen. Zo'n honderd avonden zit ik jaarlijks vol met feesten en partijen, zo'n vijftig avonden met quizpubliek.'
Wilhelmina maakt zijn quizzen zelf. Of beter: buurtbewoner en stamgast Vincent besteedt wekelijks zo'n vier uur aan het maken van de quiz, en neemt zelf de presentatie voor zijn rekening. Dat er goed geld is te verdienen met het maken van quizzen, interesseert hem niet. ‘Ik vind het gewoon lollig om een quiz in elkaar te zetten, waar iedereen een leuke avond aan beleeft. En als ik tijdens het maken van zo'n quiz op internet bijvoorbeeld ontdek dat de kist die voor Mao werd gemaakt na zijn overlijden, te klein was omdat hij voor een Chinees aan de lange kant was, dan heb ik zelf ook een mooie dag, hoor.'
Vincent is overigens niet de enige die vrijwillig een quiz maakt voor zijn ‘eigen kroeg'. Ook veel andere quizzende kroegen doen dat nog met materiaal dat door een fanatieke stamgast wordt aangeleverd. Misschien wel daarom, maar zeker omdat de potentiële markt in Nederland bijna tienduizend cafés groot is, ontstaan er steeds meer quizbedrijven.
Vorig jaar begonnen Enschedeërs Peter Jochems en Tom Kuijpers met hun eigen quizbedrijf Exquizzit. ‘We speelden veel zelf en dachten: dit kunnen wij beter', zegt Kuijpers. ‘Wij werken niet vanuit een database, maar springen in op de actualiteit.'Een jaar na de oprichting hebben ze zes kroegen als vaste klant en de verwachting is dat dat binnen een jaar tot vijftig kan groeien. Zeker nu Kuijpers zijn vaste baan daarvoor heeft opgezegd. ‘We zijn nu in gesprek met een sponsor uit de horecawereld.'Naast het maken en verkopen van quizzen, geeft het duo ook presentatiecursussen.
Dat hun activiteiten in de quizbranche zelf geen spelletje zijn, weten de twee ondernemers nu ook. Kort geleden viel er een brief op de deurmat van de advocaat van Spacejunk. ‘Ik wil er niet te veel over kwijt', zegt Kuijpers, ‘maar het kwam erop neer dat zij het niet eens zijn met de manier waarop wij ons uitten.'
Michelsen beweert in een reactie dat Exquizzit veel zaken ‘exact heeft gekopieerd'. Of hij een rechtszaak tegen Exquizzit begint, hangt af van hun reactie op de brief, zegt Michelsen. Kuijpers: ‘We zien het wel.'Voorlopig gaat alle aandacht naar verdere groei van het bedrijf. ‘We verdienen er nu een boterham mee, maar die kunnen we nog niet beleggen.'
In die fase zijn ook Saskia Aukema en Margot Limburg. Maar of zij hun vaste baan willen opzeggen om fulltime te gaan leven van het quizzen, weten ze nog niet. De twee Amsterdammers presenteren en maken al sinds 2003 pubquizzen. In 2007 was de vraag naar hun product en hun presentaties zo groot dat ze een bedrijf oprichten; Pubquiz Amsterdam. Standaard quizpakketten gaan voor 49 euro naar de klant. Limburg en Aukema zelf komen voor een gage vanaf 350 euro de quiz zelf presenteren.
De stap om een bedrijf op te richten, werd vooral ingegeven door de plotseling toegenomen vraag. ‘Ineens wisten ook heel veel bedrijven ons te vinden. Als bedrijfsuitje of in het kader van teambuilding blijkt quizzen een ideale activiteit', aldus Limburg. Michelsen van Spacejunk zag de interesse vanuit het bedrijfsleven de laatste tijd ook met sprongen toenemen. ‘Onze omzet kwam lange tijd voor 90 procent uit kroegquizzen en voor 10 procent uit quizzen die we voor bedrijven maakten. Dit jaar is dat al fifty-fifty.'
Nu Michelsen de concurrenten om zich heen als paddestoelen uit de grond ziet schieten, zet hij zelf de volgende stappen in professionalisering van zijn bedrijf. Naast de Murphy's pubquiz verkoopt hij samen met Heineken sinds kort de Amstel Caféquiz. ‘Murphy's trekt veel expats en hoogopgeleid publiek. Amstel is een Nederlands merk en een sportmerk. Dat zal dus meer over soaps en sport gaan. Een beetje meer RTL-vragen.'
En ook voor de langere termijn weet Michelsen al welke kant het op moet met zijn bedrijf. ‘Met de database die we hebben, kunnen we spellen voor het web maken en tv- en radioformats ontwikkelen. Spacejunk is geen pubquizbedrijf, maar een kennisentertainment-onderneming.'
‘In Engeland wordt vaak om geld gespeeld. In Nederland win je een boek.'
Deelnemers aan de pubquiz in Café Wilhelmina, Amsterdam. Onder: de presentator, Vincent Hoberg, op zijn barkruk. Foto's Jean-Pierre Jans / de Volkskrant
Ook het internationale quizcircuit dijt nog steeds uit
NK's, EK's en WK's quizzen worden elk jaar gehouden. Bedrijven die quizzen maken, organiseren apart van elkaar kampioenschappen waar de beste mensen van de eigen competitie het tegen elkaar opnemen. Spacejunk organiseert jaarlijks Murphy's Quiz World Tournament in de Heineken Music Hall. 1.500 deelnemers uit twaalf landen speelden dit jaar de zesde editie van het evenement. Winnaar was het Amsterdamse quizteam Svelte Latex. Exquizzit uit Enschede organiseerde dit jaar voor de eerste keer een eigen Nederlands Kampioenschap. Winnaar werd het team NCAWT.
Ook los van de quizbedrijven worden kampioenschappen georganiseerd. Zo organiseert de Stichting QuizOrganisatie Nederland (SQON), onderdeel van de International Quizzing Association (IQA), ook jaarlijks een NK en een WK. Hoewel er sprake is van een internationale quiz scene waarvan veel mensen elkaar kennen, is er ook een hoop animositeit. Zo zijn er geruchten dat spelers die hebben meegedaan aan een kampioenschap van de ene organisator, niet meer welkom zijn bij toernooien van de ander.
Engeland is in deze tak van sport de onbetwiste internationale nummer één, gevolgd door België. Op de derde plaats volgen Noorwegen en Nederland. Bij de IQA zijn inmiddels 46 landen aangesloten, waaronder Nigeria, Amerika en India. Laatste loot aan de internationale quizstam is Zwitserland. Een samengesteld team van Belgen en Nederlanders speelde op een voorgaand WK onder de vlag van Monaco, omdat dat land geen afvaardiging had. Zij zijn in het internationale quizcircuit inmiddels beter bekend als de QuizMonegasken.